CÜMLE TÜRLERİ

ANLAMINA GÖRE

YÜKLEMİNİN TÜRÜNE GÖRE

ÖGELERİNİN DİZİLİŞİNE GÖRE

YAPISINA GÖRE

1- OLUMLU CÜMLE

2- OLUMSUZ CÜMLE

3- ŞART CÜMLESİ

4- SORU CÜMLESİ

5- ÜNLEM CÜMLESİ

1- FİİL CÜMLESİ

2- İSİM CÜMLESİ

1- KURALLI CÜMLE

2- DEVRİK CÜMLE

3- EKSİLTİLİ CÜMLE

1- BASİT CÜMLE

2- BİRLEŞİK CÜMLE

3- SIRALI CÜMLE

4 – BAĞLI CÜMLE

YÜKLEMİNİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLE TÜRLERİ

1- FİİL CÜMLESİ : Yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümle çeşididir. Fiil + Kip eki + Şahıs eki = Çekimli fiil

Hava bir anda kararıverdi.

Henüz yeni eve gelmişti Yavuz.

Bana sinemaya gidelim dediği zaman çok sevindim.

Atatürk yurtta ve dünyada barış ister.

Yaptığın hareketler sabrımı taşırıyor.

Dost kara günde belli olur.

Öğretmenim onu dün görmüştüm çarşıda.

2- İSİM CÜMLESİ : Yüklemi ek-fiil almış isim soylu sözcük ya da söz öbeği olan cümlelere denir.

Bizi kandıran çocuklar şunlardı.

Mehmet ‘ ti bize ders notlarını veren.

Sevdiğim şairlerden birisi de Mehmet Akif Ersoy’dur.

Babam gençken yakışıklıymış.

Yorgunmuş, çok çalıştığı için.

Çocuğu büyüten, sevgiydi.

Bu çocuklar sayesinde gönlüm zengindir.

Bu konuyu anlamayan var mı ?

(2002-DPY) Aşağıdakilerden hangisi yüklemine göre fiil cümlesidir?

A) Gece hava oldukça sakindi.

B) Karşımızdaki manzara pek de güzeldi.

C) Yaptığı resimleri güzelce boyadı.

D) Hayalimde kurduğum dünya sımsacıktı.

Kasırga, şehri alt üst etti.

1- OLUMLU CÜMLE : Yüklemin bildirdiği işin yapıldığını, gerçekleştiğini belirten cümlelerdir.

Bugün canım sıkılıyor.

Evde bir sürü sorun var.

Bu soruyu herkes cevaplar.

O, en temiz öğrencimizdir.

Tatilde Ayvalık’a gideceğiz.

Anne seni çok seviyorum.

Yazarın kendi düşüncesiymiş.

ANLAMINA GÖRE CÜMLE TÜRLERİ

2- OLUMSUZ CÜMLE : Yüklemin bildirdiği işin yapılmadığını, gerçekleşmediğini belirten cümlelerdir.

Eylem cümleleri “–ma, -me, -maz, -mez” ekleriyle; isim cümleleri “-sız” eki ve “yok, değil” kelimeleriyle olumsuz yapılır.

Bir cümlenin yükleminde olumsuzluk bildiren ek ya da sözcükler varsa biçimce olumsuz, yoksa biçimce olumludur.

Ben geldiğimde okulda kimse yoktu.

Öğretmen, sınavları henüz okumadı.

O, ne yaparsan yap gülmezdi.

Arkadaşım uzun zamandır işsizdi.

Sizin hakkınızı ödemem mümkün değil.

Not : Biçimce olumsuz bir cümle anlamca olumlu olabilir. İki olumsuzluk yan yana gelirse cümle anlamca olumlu olur.

Beni de seni de tanımıyor değil. ( tanıyor ) (-) . (-) = ( + )

Çalışanlara moral veren yok değil. ( var ) (-) . (-) = ( + )

Sokaklarda dilenenlerin hepsi parasız değil. ( paralı ) (-) . (-) = ( + )

Haklarını savunmayı bilmiyor değil.( biliyor ) (-) . (-) = ( + )

İnsan annesini sevmez mi ? ( sever )

Böyle güzel bir yerde yaşanmaz mı? ( yaşanır )

Not : Biçimce olumlu bir cümle anlamca olumsuz olabilir.

Kış günü incecik gömlekle sokağa çıkılır mı? ( çıkılmaz)

Önünde ne defter ne de kitap var. ( yok)

Çalışacak halim mi kaldı? ( kalmadı)

Şu kadar az zamanda bu işler biter mi ? ( bitmez)

Ne kitap ne de gazete okurum. ( okumam)

Buralara geleceğimizi kim biliyordu ki… ( kimse bilmiyor)

(2004-Ö.O.) Aşağıdaki cümlelerin hangisinin anlamında olumsuzluk yoktur?

A) Ne ders çalıştı ne de oynadı.

B) Onun bu konuda bilgisi yok değil.

C) Günlerce ne aradı ne de sordu.

D) Bu iş senin bildiğin gibi değil.

3- SORU CÜMLESİ : Karşılığında cevap almak amacıyla söylenmiş cümlelere denir.

Soru cümleleri : 1- Soru sıfatıyla 3-Soru zarfıyla 2- Soru zamiriyle 4- Soru edatıyla ( mı,mi) yapılır.

Televizyondaki hangi maçı seyredelim? ( soru sıfatı )

Bu kadar zor görevi kim yapabilir? ( soru zamiri )

Öğretmenim son sınavı ne zaman yapacaksınız?(soru zarfı)

Benimle yemeğe gelecek misiniz ? ( soru edatı )

Futbol maçında kaç oyuncu değiştirilir? ( soru sıfatı )

Pikniğe nereye gidelim? ( soru zamiri )

Babam dün gece eve geldi mi ? ( soru edatı )

NOT: Bazı cümlelerde soru sözcükleri olmasına rağmen bu cümleler soru cümlesi değildir. Bu cümleler cevap gerektirmeyen “sözde soru” cümlesidir.

Bunları ben mi yapmışım? ( yalanlama )

Senin ne kurnaz olduğunu bilmez miyim? (pekiştirme)

Kapıyı biraz kapatabilir misiniz? ( rica )

Ben size bunu yapmayın demedim mi ? ( başa kakma)

Ona, olaylarını anlatsam mı anlatmasam mı? ( kararsızlık)

(2007-DPY) Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru anlamı vardır?

D) Ne olursa olsun oraya gideceğim

B) Ne söylediğini pek anlayamadım

C) Ayşegül’e doğum gününde ne alayım

A) Başkalarının derdine ortak olmak ne güzel

4- ŞART CÜMLESİ : Anlam bakımından bir eylemin gerçekleşmesinin başka bir eylemin gerçekleşmesi koşuluna bağlı olduğu cümlelerdir.

Yanımda babam olsaydı o da bana çikolata alırdı.

Öğrenci ailesine güvenirse daha başarılı olur.

Konuyu sana anlatırım ama sen de bana yardım edeceksin.

Ancak neşeli olursan bu hastalığı yenebilirsin.

Anlatırım ; yalnız dikkatli dinleyeceksiniz.

5- ÜNLEM CÜMLESİ : Sevinç, üzüntü, heyecan, şaşkınlık, telaş vb. gibi duyguları taşıyan cümlelere denir.

Sakın bir daha buralara uğrama!

Eyvah Ufuk Öğretmen geliyor!

Aaa, bu soruyu mu yapamadın!

Eeee, yeter artık ama!

Önüne baksana be adam!

ÖGELERİNİN DİZİLİŞİNE GÖRE CÜMLE TÜRLERİ

1- KURALLI CÜMLE: Yüklemi sonda olan cümlelerdir .

Türkçede genellikle yüklem sonda bulunur. Ögelerin dizilişi de “özne-tümleç-yüklem” şeklindedir. Bazen yüklem başta veya ortada da bulunabilir.

Dünkü sürprizin beni çok mutlu etti. yüklem

Bunlar, onun kendi düşüncesidir. yüklem

Yarışmada dereceye girenlere ödülleri verildi. yüklem

Bu günlerde biraz rahatsızım yüklem

2- DEVRİK CÜMLE : Yüklemi sonda olmayan cümlelerdir.

Severim Balıkesir’in havasını, suyunu, Ayvalık’ını.

Son vapur da kalktı Yalova’ya giden.

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!

Okul arkadaşımdı ÖSS birincisi.

Sevgidir, tüm kötülüklerin düşmanı.

3- EKSİLTİLİ CÜMLE : Yüklemi bulunmayan, düşmüş olan cümlelere denir.

Böyle akşam akşam nereye… ( gidiyorsun)

Oğlan dayıya kız halaya... ( çeker)

Kır atın yanında duran ya huyundan ya da suyundan…(kapar)

Gülü bir gün seni her gün… ( seveceğim)

Kuş sesi, temiz hava, huzur… (var )

( 2000- DPY ) Aşağıdaki dizelerden hangisi kurallı cümledir?

A) İtibar olmazmış yüze gülene.

B) Canım kurban olsun kadir bilene.

C) Kefen yetişmezmiş garip ölene.

D) Beni yârin çevresine saralar.

YAPISINA GÖRE CÜMLE TÜRLERİ

1- BASİT CÜMLE : Tek bir yargı bildiren cümlelere denir.

Sanat bir milletin hayat damarıdır.

Sabah erkenden yola çıkacağız.

Ormandaki sis bulutları yavaş yavaş dağılıyor.

Bu yapıt, bir kahramanlık öyküsüdür.

Cesaret var mazinin karanlıklarında.

2- BİRLEŞİK CÜMLE : İçinde birden çok yargı bulunan ve bu yargılardan biri temel cümle, diğeri de yan cümle olan cümlelerdir .

Birleşik cümleler dörde ayrılır:

a) Girişik Birleşik Cümle : İçinde fiilimsi bulunan cümlelere denir.

Fiilimsi alan kelimeye kadar bölüm yan cümleciktir. Yan cümlecik isim fiil, sıfat fiil, ya da zarf fiille kurulur ve temel cümlenin bir öğesi durumundadır

Son gülen iyi güler. Yan cümle ( sıfat fiil, özne) temel cümle

Dereyi görmeden paçaları sıvama. Yan cümle ( zarf fiil, Z.T.) temel cümle

Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur. Yan cümle ( sıfat fiil, özne) temel cümle

Dün seyrettiğimiz filmi , herkes beğenmiş. Yan cümle ( sıfat fiil, nesne) temel cümle

Güzel konuşmak, bir sanattır. Yan cümle ( isim fiil, özne) temel cümle

Evden kaçıp İstanbul’a gitmiş. Yan cümle (zarf fiil, Z.T.) temel cümle

b) İç İçe Birleşik Cümle : Cümle içinde bulunan başka bir cümlenin, temel cümlenin bir öğesi durumunda bulunduğu cümle çeşididir.

Öğretmen, yarın sınav yapacağım, dedi. yan cümle ( nesne ) temel cümle

Ben bir köy çocuğuyum diyordu şair. yan cümle ( nesne ) temel cümle

Yarınki geziye katılmayacağım, demiş. yan cümle ( nesne ) temel cümle

c) Ki’li Birleşik Cümle : Çekimlenmiş bir fiilden oluşan yan cümlenin, temel cümleye “ki” bağlacıyla bağlanmasıyla oluşan cümlelerdir.

Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini. temel cümle yan cümle ( nesne )

Görüyorum ki bu sınavı çok ciddiye alıyorsunuz. temel cümle yan cümle ( nesne )

Sizi aradım ki düşüncelerimi açıklayayım. temel cümle yan cümle ( zarf tümleci )

d) Şartlı Birleşik Cümle : Temel cümleye şart koşan bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir.

Hava güzel olursa denize gidelim. yan cümle ( zarf t. ) temel cümle

Sözümü dinlersen sana çikolata alırım. yan cümle ( zarf t. ) temel cümle

Çok paran varsa, yoksullara yardım et. yan cümle ( zarf t. ) temel cümle

( 1999- ML) Aşağıdaki cümlelerin hangileri yapılarına göre birleşik cümledir?

1. Çantasını omzuna alıp okula gitti. 2. Bayram nedeniyle sokaklar tıklım tıklımdı. 3. Yalan söyleyen kişiler sevilmez. 4. Az zamanda çok büyük işler başardık.

A) 1- 2

B) 1 - 3

C) 2 – 3

D) 3 – 4

3- SIRALI CÜMLE : Birden fazla cümlenin noktalama işaretleriyle bağlandığı cümlelerdir.

Sıralı cümleler bağımlı ve bağımsız sıralı olmak üzere ikiye ayrılır:

a) Bağımlı Sıralı Cümleler: Sıralı cümleyi oluşturan cümleler arasında öge ortaklığının olduğunu belirtir.

Mart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır. özne yüklem yüklem

Misafir on kısmetle gelir, birini yer, dokuzunu bırakır. özne yüklem yüklem yüklem

İyi roman okuyucuyu değiştirir; kötü roman ise köreltir. nesne yüklem yüklem

b) Bağımsız Sıralı Cümleler: Sıralı cümleyi oluşturan cümleler arasında öge ortaklığının olmadığını belirtir.

Sakla samanı, gelir zamanı.

Nehirler kabarır, karlar erir.

El yarası onulur, dil yarası onulmaz.

At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

4- BAĞLI CÜMLE : Birden fazla cümlenin bağlaçla bağlandığı cümlelerdir.

Hem suçlu hem güçlü.

Ne aradı ne de sordu.

Çalıştım da kazandım bu sınavı.

Kitap okumayı çok seviyorum; yalnız vakit bulamıyorum

Yüzüne bakmıyorum çünkü senden utanıyorum

( 2000- Ö.O) Aşağıdakilerin hangisinde bağlaç iki cümleyi birbirine bağlamamıştır?

A) Size gelemem çünkü fazla zamanım yok.

B) Bir parça tuzlu fakat yemeği yiyeceğiz.

C) Şimdi gidiyorum ama birazdan geleceğim.

D) Tezgâhtaki elmalar ve ayvalar birbirine karıştı.

YANLIŞ

TEBRİKLER