PSİKOEĞİTİM PROGRAMININ AMAÇLARI Travmatik olayların normal psikolojik etkileri hakkında öğretmenler, ana-babalar ve çocukları bilgilendirmek ve onların bu konuya ilişkin anlayışlarını geliştirmek Çocuklar, ana-babalar ve öğretmenleri bilgilendirerek kendi tepkilerini anlama ve paylaşma olanağı vermek, tepkilerinin doğal olduğunu göstermek ve normalleştirmek Okul sistemi ile aileler arasında yaşantıların paylaşılmasını sağlamak, böylece iki sistem arasındaki iletişimi kurmak ve sağlamlaştırmak Olumlu başa çıkma yöntemlerini vurgulayarak bunların gerektiğinde kullanılmalarını sağlamak Çocukların tepkilerinin normale dönmesini sağlamaya uygun bir ortam oluşturarak onların öğrenme ve gelişme kapasitelerini artırmak

. .

Trafik Bir yakının Şiddet Doğal Afetler Kazası kaybı

TRAVMA SONRASI STRES TEPKİLERİ Travma sonrası stres tepkilerini üç ana grupta toplamak mümkündür: İstenmeden akla gelen düşünce ve görüntüler Kaçınma Fizyolojik uyarılmışlık

KAYGI VE DEPRESYON TEPKİLERİ Depresif ya da sinirli bir ruh hali Tüm etkinliklere karşı ilginin azalması ve bunlardan haz almama Kilo kaybı(diyet yapmaksızın) veya artışı Kaybedilen kişiyi özleme Sevilen birinin kaybını kabullenmeme Uykusuzluk veya aşırı uyuma Aşırı huzursuzluk Aşırı yavaşlık Enerji kaybı/azalması ve derin bir yorgunluk hissi Değersizlik duygusu Aşırı ya da duruma uymayan suçluluk duyguları Konsantre olmada; karar vermede zorluk Tekrarlayan ölüm düşünceleri Hayatın yaşamaya değmediğine dair tekrarlayan düşünceler

YAŞA GÖRE TSS TEPKİLERİ OKUL ÇAĞINDAKİ ÇOCUKLAR(7-12 YAŞ) Okul öncesi davranışlara gerileme Okula gitmek istememe Okul başarısının düşmesi Tekrarlayan oyunlar Saldırganlık Gevezelik Erkek çocuklarda özellikle silahlara, savaş oyunlarına v.b ilgi gösterme Kabuslar, uyku sorunları Ayrılık kaygısı Doğal olaylardan(yağmur, rüzgar gibi) korku Dikkat ve konuşma sorunları İsyankar davranışlar Vücutta ağrılar Yatak ıslatma

NELER YAPILABİLİR? Duygularını ifade etmelerine yardım edin, sabırlı, ilgili ve esnek davranın Oyun oynamalarını teşvik edin, merak ettikleri şeyleri açıklayın. Dikkatleri kolayca dağılabileceğinden okulda ve evde fazla çalışmalarını beklemeyin. Basit ve yapılandırılmış görevler verin, ufak sorumluluklar almalarına fırsat verin. İlerde olabilecek başka travmatik olaylardan kendisini nasıl koruyacağını anlatın.

ERGENLERDE TSS TEPKİLERİ(13-18 yaş arası) Dünya ve kendi gelecekleri hakkında olumsuz tutumlar. Kendi korkuları ve travmaya verdikleri tepkilere ilişkin endişe(özellikle kendilerini suçlu ve çaresiz hissetme gibi tepkilerin normal olup olmadığını merak etme). Risk alma veya duygularını davranışlarla dışa vurma(Örn; okuldan kaçma, madde kullanımı). İştah ve uyku sorunları. Günlük etkinliklere karşı ilgi kaybı. Okul sorunları. Travmatik yaşantıdan sonra almak zorunda kaldıkları sorumluluklar nedeniyle yetişkinliğe erken girme.

NELER YAPILABİLİR? Aile ve arkadaşlarıyla duygularını paylaşmalarına ve kendilerini ifade etmelerine yardım edin. Kabul edici olun, hoşgörü ve destek gösterin. Gündelik faaliyetlere katılmalarını ve spor yapmalarını teşvik edin. Okul başarılarıyla ilgili beklentilerinizi azaltın. Varsa travma sonrası yeniden yapılandırma çalışmalarına katılmaları ve başkalarına yardım etmeleri için onları teşvik edin.

OKULLARIN VE ÖĞRETMENLERİN ROLÜ VE ÖNEMİ Okulda bulunmak, oyun ve diğer okul etkinliklerine katılmak; çocuklarda, özellikle travmatik yaşantı dönemlerinde, çok ihtiyaç duydukları süreklilik, değişmezlik ve normallik hissinin oluşmasına yardımcı olur. Okulda bulunmak ve etkinliklere katılmak, çocukların gereksinimlerini daha kolay iletmelerine neden olur. Öğretmenler, eğitim ve öğretim görevlerinin yanı sıra çocukların mutlu sağlıklı büyümelerine yardımcı olacak bir gelişme ve öğrenme ortamı yaratırlar. Çocuklarla daha çok birlikte oldukları için, onların gereksinimlerini herkesten iyi bilir ve gerektiğinde onlara yardım edebilirler. Öğretmenlerin yardımıyla daha ileri düzeyde psikolojik yardıma gereksinim duyan çocuklar belirlenebilir.

ÖĞRETMENLERİN KATKISI Çocukların travmatik olayın ne olduğunu anlamalarına yardım edebilir. Travmatik olaya verilen tepkiler konusunda çocukları bilgilendirebilir. Çocukların duygusal olarak toparlanmalarına yardımcı olacak sınıf etkinlikleri düzenleyebilir. Öğretim etkinliklerini, çocukların gereksinimlerine göre uyarlayarak ve gereksinim duyan çocuklara daha fazla eğitim desteği verebilir. Çocuklarla özel iletişim teknikleri kullanabilir. Sınıfta sıcak ve destekleyici bir sosyal ortam sağlayabilir. Çocukların kayıplarla, acı veren anılar ve duygularla başa çıkmalarına yardımcı olacak etkinlikler düzenleyebilir. Çocukların toparlanma süreçlerini kolaylaştırmak için okul ve aile arasındaki işbirliğini güçlendirebilir.

ÇOCUKLAR NEDEN KONUŞMAK İSTEMEZLER? Çocuklar kendileri ve özel yaşantıları hakkında konuşmaya alışık olmayabilirler. Daha önce bu gibi konularda kendilerini ifade etmek için hiç cesaretlendirilmemiş olabilirler. Duygularını tanımlamakta zorlanıyor olabilirler. Travmatik olaydan bahsetmek onlara acı veriyor olabilir. Yetişkinlerden korkuyor ya da onlara güvenmiyor olabilirler. Yetişkinlerin kendilerini anlamayacaklarını düşünüyor olabilirler. Yetişkinleri üzmek ya da endişelendirmek istemiyor olabilirler.

. .

İLETİŞİM ENGELLERİ İletişimde dinlemek ve anlamaya çalışmak yerine hemen yargılamak. Tek bir olaydan giderek kişiyi tanıdığımızı düşünmek. Beklentilerimizin söyleneni yorumlamakta etkili olması. Kendimizi ifade etmekten kaçınmak, onun yerine anlaşılmayı beklemek. Konuştuğumuzda da herkesin bizim düşünce ve duygularımızı hemen anlayıp onaylaması ve paylaşması gerektiğine inanmak. Kendi kişisel algımızı gerçekmiş gibi düşünmek.

. NEDEN DİNLEMEYİZ? Eğer karşımızdakinin ne söyleyeceğini biliyorsak(bildiğimizi zannedersek) dinlemeyiz. Hoşumuza gitmeyen bir şeyi duymak istemeyiz. Hoşlanmadığımız bir insanın söylediklerini dinlemekte zorlanırız. Karşımızdaki daha sözüne başlar başlamaz cevap hazırlamaya başladığımız için ne dediğini duyamayız.

NASIL DAHA İYİ DİNLERİZ? Konuşurken dinleyemezsiniz, konuşmayı kesin ve dinlemeye istekli olduğunuzu gösterin. Kendinizi konuşanın yerine koyun. Onun bakış açısını, tutumlarını, değerlerini ve yaşını göz önüne alarak anlamaya çalışın. Onu daha iyi anlamak için sorular sorun. Dikkatinizi konuşulana verip duygularınızı kontrol etmeye çalışın.

BİREYLERİN TRAVMATİK OAYLARDAN ETKİLENMELERİNİ BELİRLEYEN ETMENLER Aşırı durumlara tanık olma: Ölümden kıl payı kurtulma, yaralanma, ölmekte olan birini görme, yaralıların taşınmasını izleme. Stres yaratan durumlara maruz kalma süresi: Süre ne kadar uzunsa kişinin etkilenme düzeyi o denli artar. Yaşamın tehlikede olduğunu düşünme: Kişi; deprem, sel, yangın ya da kaza sonucu öleceğini düşünmüşse daha fazla etkilenir. Çocuğun ya da kişinin başa çıkma gücü: Kişilerde travmatik olay öncesi var olan başa çıkma gücü etkilenme düzeyini azaltır. Sosyal desteğin doğası ve derecesi: Kişinin yeterli derecede sosyal desteğinin olması etkilenme düzeyini azaltır. Anne-baba tepkileri: anne-babaları güçlü olumsuz tepkiler gösteren çocuklar travmatik olaydan daha fazla etkilenecektir.

Travmatik Olaylara Dayanıklı Bireylerin Özellikleri Kendine ve örseleyici yaşam olaylarıyla başa çıkma gücüne güven. Bağımsız düşünebilme ve davranabilme. Başkalarıyla almaya ve vermeye dayalı olumlu ilişkiler kurabilme. Bireysel disiplin ve sorumluluk duygusuna sahip olma. Açık fikirlilik ve esneklik. Kendisinin ve başkasının duygu ve düşüncelerini tanıma ve anlayabilme. Bu duyguları başkalarına iletebilme. Stres verici olaylara karşı tolerans. Yaşama anlam verecek bir yaşam amacı ve felsefesine sahip olma.

Travmatik Olaylara Karşı Dayanıklı Çocuklar Yetiştirmek İçin Neler Yapılabilir? Çocuğa ait olma, sevilme ve güven duygusu aşılayın. Kendine güven ve özkontrol duygusunu geliştirin. Tutarlı disiplin uygulayın. Problem çözme ve sosyal becerilerini geliştirin.

Resim Yapma Etkinliklerini Uygularken Dikkat Edilecek Noktalar Resim yaparken amacın güzel resim yapmak değil, duygu ve düşüncelerini kendi açılarından ifade etmek olduğunu belirtin. Somut veya soyut tüm resimleri kabul edin. Resim yaparken aralarında dolaşıp onları çizmeye teşvik edin, ancak zorlamayın. Çocuklar isterlerse resimlerini saklayabilir, çöpe atabilir veya hiç kimseye göstermeyebilirler. Resim bir iletişim aracıdır. Renkler ve biçimler her çocuğa farklı şeyler ifade edebilir. Tek bir resimden yola çıkarak çocuğun bütün kişiliği hakkında yorum yapılmamalıdır. Eğer resim hakkında konuşmak isterse çocuğa resmin ne ifade ettiğini sormak onu daha iyi anlamanıza yardımcı olabilir.

Travmatik Bir Olaydan Sonra Çocuklarda Görülen Davranış Değişiklikleri Daha hareketli, saldırgan ve talep edici olabilirler. Sınıfta ve evde davranış bozukluğu gösterebilirler. Sessiz, mesafeli ve depresif olabilirler. Oyunlara karşı ilgisiz kalabilirler. Bazı davranışlarda pasif, güvensiz ve bağımlı hale gelerek gerileme davranışı gösterirler. Örneğin, öğretmenlerin peşinden ayrılmayıp sürekli ilgi bekleyebilirler. Okula gitmeyi reddedebilirler. Bazıları geceleri altını ıslatmaya başlayabilirler.

PROBLEMLİ ÇOCUKLARLA NE YAPILABİLİR? Çocuk ve yaşantıları hakkında bilgi toplayın. Çocukların olumlu davranışlarını ödüllendirin; olumsuz davranışları konuşunda önlemler alın. Travmatik bir olaydan sonra çocuklara kendilerini ifade etme şansı tanıyın. Çok yoğun duygular yaşadıklarında onları anladığınızı davranışlarınızla hissettirin. Olumlu başa çıkma yöntemlerini uygulayın .

DESTEK GRUPLARININ AMAÇLARI Tükenmişlik belirtilerini önlemek ya da en az düzeyde tutmak Psikolojik güçlüklerin yanı sıra genel sorunları paylaşmak ve tartışmak Bilgi, haber ve yaşantıları paylaşmak Kişinin kendine güveninin yanı sıra öğretmenler arasındaki güveni ve iletişimi artırmak DESTEK GRUPLARININ OLUŞTURULMASI Bir grupta en az 6-8 kişi olmalıdır. Gruplar her seferinde 60-90 dakika arası toplanmalıdır. Gruplar haftada bir ya da iki haftada bir toplanmalıdır. Her grup toplantısı bir grup lideri tarafından yönlendirilmelidir.

GRUP KURALLARI Paylaşılan her şey grup içinde kalmalıdır(gizlilik ilkesi) Katılım gönüllü olmalıdır. Her bir katılımcıya eşit konuşma olanağı verilmelidir ancak herkes mutlaka konuşmak zorunda değildir. Bir kişi konuşurken aynı anda başka birisi konuşmamalıdır(tek ses kuralı). Söylenenlerle alay edilmemeli ve eleştirilmemelidir. Kişi önerilen bütün çözümler arasından kendisi için en uygun olanı seçmekte serbesttir.

Öğrencilerle Çalışırken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar Bilgi verirken açık ve kesin bir dil kullanın. Öğrencileri konuşmaları için zorlamayın, istedikleri zaman tartışmaya katılmalarına izin verin. Önemli fikirlerini, özellikle kullandıkları başa çıkma yöntemlerini tahtaya yazın. Öğrencilerin yaptığı olumlu yorumlara geri dönün ve bunları pekiştirin, Diğer arkadaşlarında benzer duygular geçirdiğini göstererek öğrencilerin tepkilerini normalleştirin. Öğrencilere kendi tepkilerinin doğal olduğunu söyleyerek varsa travmatik bir olaya verdikleri tepkileri onaylayın. Travma sonrasında yaşadıklarının ve tepkilerinin anlaşılabilir ve kabul edilebilir olduğunu anlamalarına yardımcı olun.

TRAVMADAN SONRA ÇOCUKLAR İÇİN İLETİŞİMİN ÖNEMİ Çocukların duygularını başkalarına anlatmaları, onların acı veren bu yaşantıları daha kolay kabul etmelerine yol açabilir. Yaşantılarını ve duygularını paylaştıklarında kendilerini daha iyi hissederler. Olan bitene ilişkin farklı bir bakış açısı edinebilirler. Başkalarının da benzer tepkilere sahip olduğunu bilmek toparlama sürecini başlatır veya hızlandırır. Gelecekle ilgili daha olumlu bir bakış açısı geliştirebilirler.

TRAVMATİK OLAYLARLA BAŞA ÇIKMA: AİLELERE ÖNERİLER Stres yaratan durumun varlığını kabul etme Sorunları hep birlikte uğraşarak çözme Yaşamla ilgili yeni ve olumlu bir bakış açısı geliştirme Aile içinde birlik ve şefkatin olması Aile içinde etkili ve açık bir iletişim Aile içi rol ve beklentilerde esneklik olması Aile ortamının güven verici olması

ÇALIŞMALARIN SONUNDA Tartışmanın önemli noktalarından bazılarını, özellikle başa çıkma yöntemlerini özetlemeye çalışın Tepkileri normalleştirmeye devam edin “Bunlar normal tepkilerdir, diğer çocuklar da bu şekilde hisseder” gibi. Duygularını onaylamaya devam edin “Neden bu şekilde hissettiğini anlıyorum, bu çok doğal ve normal” şeklinde. Bitirmeden önce, sormak ya da eklemek istedikleri bir nokta olup olmadığını sorun. Bu konular hakkında her zaman sizinle konuşabileceklerini söyleyin.

TRAVMANIN AİLELER ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ Travma; aile yapısını ve rollerini değiştirebilir. Akraba, arkadaş ve komşuların desteğinden uzak kalmaya yol açabilir. Aile üyeleri kendilerini birbirlerinden uzaklaşmış hissedebilirler. Aile bireylerinde travmatik olay hakkında konuşmada güçlük ve başkalarını üzmek için konuşmaktan kaçınma görülebilir. Aile içinde tartışmalar ve aile bireyleri arasında çatışma ortaya çıkabilir. Çocukların güven gereksinimi artabilir, daha çok ilgi görmek isteyebilirler. Ailenin birlikte olması ve hoş vakit geçirmek için koşullar uygun olmayabilir. Aile bireyleri arasında kayıplarla ilgili yas tutma tutum ve tarzlarındaki farklılıklar ve bunlara bağlı çatışmalar ortaya çıkabilir. Maddi ve manevi kaynakların azalması sorun yaratabilir.

PSİKOEĞİTİME ANA-BABALARIN KATILIMLARINI SAĞLAMANIN ÖNEMİ Zorlu ve travmatik bir olay yaşamış veya yaşamakta olan çocuklar, yaşantıları ve duyguları hakkında anne-babalarıyla iletişim kurabildikleri zaman kendilerini daha iyi hissetmektedirler. Çocuğun problemli davranışları evde bazı şeylerin yolunda gitmediğinin bir işareti olabilir. Programda ilerleme kaydetmek için anne babanın işbirliği gerekmektedir. Çocuğu daha iyi tanıyan kişiler olarak anne-baba çocuğun anlaşılmasında yardımcı olabilirler. Aileler kaybettiklerini düşündüklerinde kontrolü yeniden kazanabilirler.