Η Ακρόπολη και τα μνημεία της 1.Η Ακρόπολη κατά την κλασική εποχή 3.Ο Παρθενώνας 2.Τα ιερά 4.Ζωφόρος 5. Μετόπες 5. Τα αετώματα 4.Το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς 6. Αναλογίες Συγκέντρωση υλικού-Επιμέλεια: Καλλιόπη Κανάκη Χαραλαμποπούλου

ΚΛΑΣΙΚΗ ΕΠΟΧΗ Η Ακρόπολη από το 479 π. Χ. – 323 π. Χ.

Η ανοικοδόμηση των τειχών και των ιερών άρχισε το 465 π.Χ., την εποχή δηλαδή του Περικλή.

Ο Περικλής ανέθεσε την επίβλεψη του έργου στο γλύπτη Φειδία και την ανέγερση των ιερών στους αρχιτέκτονες Ικτίνο, Μνησικλή και Καλλικράτη. Φειδίας, πίνακας του Ενγκρ

Ο Ικτίνος έκανε τα σχέδια των ναών και ο Καλλικράτης, σπουδαίος αρχιτέκτονας, είχε την επίβλεψη των έργων. Τα αγάλματα και τη διακόσμηση τα ανέλαβε ο μοναδικός γλύπτης Φειδίας και οι συνεργάτες του.

Τα Ιερά της Ακρόπολης

Το μεγαλεπήβολο οικοδομικό πρόγραμμα του Περικλή διήρκεσε όλο το δεύτερο μισό του 5ου αι. π.Χ., όταν η Αθήνα ήταν πλέον το σημαντικότερο πνευματικό κέντρο του τότε γνωστού κόσμου. Ήταν ο αποκαλούμενος Χρυσούς Αιών του Περικλέους κατά τον οποίο χτίστηκαν ο Παρθενώνας, τα Προπύλαια, το Ερεχθείο και ο ναός της Αθηνάς Νίκης. Αθηναίοι και ξένοι, ελεύθεροι και δούλοι, εργάστηκαν για την ανέγερσή τους. Το ημερομίσθιο ήταν μία δραχμή.

Ο ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ

Ο Παρθενώνας σχεδιάστηκε από τους αρχιτέκτονες Ικτίνο και Καλλικράτη, στη γλυπτική πρωτοστάτησε ο Φειδίας, φίλος του Περικλή, με τους μαθητές του Αγοράκριτο και Αλκαμένη. Μαζί τους δούλεψαν 250 καλλιτέχνες και τεχνίτες.

Ο ναός χτίστηκε μέσα σε εννέα χρόνια (447-438 π.Χ.). Από το 438 ξεκίνησαν τα έργα διακόσμησης και τελείωσαν το 432 π.Χ., το μάρμαρο ήρθε από την Πεντέλη και τα χρήματα προήλθαν από την εκμίσθωση των αργυρωρυχείων του Λαυρίου αλλά και από πολεμικά λάφυρα, προσφορές στην Αθηνά.

Όσο για το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς που υπήρχε μέσα στον ναό, έφερε επάνω του 1.150 κιλά χρυσού. Το λατρευτικό άγαλμα που στήθηκε εντός του Παρθενώνος, έργο του περίφημου γλύπτη Φειδίου, είχε ύψος γύρω στα 12 μ. Ο σκελετός του ήταν ένας τεράστιος ξύλινος ιστός μπηγμένος στο έδαφος.

Το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς, ήταν φτιαγμένο από ελεφαντόδοντο στα γυμνά μέρη του σώματος κι από χρυσάφι στα φορέματα, τα μαλλιά και τα όπλα. Η θεά παριστάνεται σε όρθια στάση, στραμμένη προς την ανατολική θύρα του Παρθενώνος, φορώντας δωρικό πέπλο με μακρύ απόπτυγμα ζωσμένο με φίδι. Το στήθος της καλύπτει η αιγίδα με το γοργόνειο, όπου συναντάμε και πάλι φίδια. Το κράνος της έχει τριπλό λοφίο, του οποίου το μεσαίο τμήμα απολήγει σε Σφίγγα και τα δύο πλαϊνά σε μορφές φτερωτών αλόγων (πήγασοι). Στο δεξιό της χέρι, που στηριζόταν είτε στο ιερό της φίδι είτε σε κίονα, κρατάει φτερωτή Νίκη σε φυσικό μέγεθος γυναίκας.

Με το αριστερό της κρατά δόρυ και στηρίζει την άντυγα της ασπίδας της, που έχει γοργόνειο, ενώ φίδι, ο Εριχθόνιος, περιελίσσεται στο εσωτερικό τμήμα της. Το εσωτερικό της ασπίδας διακοσμούσε ανάγλυφη ή ζωγραφική (πάνω σε δέρμα) παράσταση Γιγαντομαχίας, στο δε εξωτερικό της απεικονιζόταν επίσης σε ανάγλυφο Αμαζονομαχία. Σύμφωνα με την παράδοση, το άγαλμα πατούσε σε μνημειακή βάση ύψους 1,20μ., την οποία κοσμούσε περιμετρικά ανάγλυφη απεικόνιση του μύθου της γέννησης της Πανδώρας. Τέλος, τα τυρρηνικά σανδάλια της θεάς έφεραν παράσταση Κενταυρομαχίας Μπροστά από το άγαλμα υπήρχε δεξαμενή νερού για την διατήρηση της υγρασίας του ελεφαντόδοντου. Η θεά ήτανε πάνοπλη, μεγαλοπρεπής, αυστηρή και γαλήνια, σύμβολο της δύναμης και του μεγαλείου της πόλης που προστάτευε

Αμέσως μετά την ολοκλήρωση του αγάλματος, ο Φειδίας κατηγορήθηκε ότι είχε υπεξαιρέσει μέρος του χρυσού που του είχε δοθεί για την κατασκευή του (437 π.Χ.). Στα 295 π.Χ. ο τύραννος Λάχαρης, διορισμένος από τον βασιλέα της Μακεδονίας Κάσσανδρο ως τοποτηρητής της Αθήνας, αφαίρεσε τα χρυσά τμήματα του αγάλματος προκειμένου να «εκπορήση χρημάτων» (δηλ. για την κοπή νομίσματος)· τα τμήματα αυτά αποκαταστάθηκαν σύντομα (πολύ πιθανόν το 290 π.Χ.), αφού χύθηκαν μέσα στα ίδια καλούπια με τα πρωτότυπα. Τον 5ο αι. μ.Χ. η χρυσελεφάντινη Αθηνά μεταφέρθηκε από τους χριστιανούς στην Κωνσταντινούπολη. Έκτοτε χάνονται τα ίχνη της. Φαίνεται ότι βάθρο του αγάλματος δέχτηκε κάποια στιγμή ριζικές επισκευές, κατά πάσα πιθανότητα μετά από μεγάλη πυρκαγιά. Δεν αποκλείεται και το ίδιο το άγαλμα να υπέστη σοβαρές ζημιές ή ακόμη και να καταστράφηκε ολοσχερώς, παραμένει όμως άγνωστο αν – σε περίπτωση που όντως καταστράφηκε το φειδιακό πρωτότυπο – κατασκευάστηκε άλλο προς αντικατάστασή του. Δεδομένου ότι το πρωτότυπο έργο έχει πλέον χαθεί, είμαστε σε θέση να σχηματίσουμε μία εικόνα – έστω και αμυδρή – γι’ αυτό με βάση τα υπάρχοντα αντίγραφα (πρωτίστως αυτό του Βαρβακείου) και τις περιγραφές του Παυσανίου και του Πλινίου.

Tο χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς και το άγαλμα της Αθηνάς του Βαρβακείου που είναι αντίγραφο του πρωτότυπου αγάλματος.

Tο χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς

Tο χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς

Tο χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς Αθηνάς

Ο Παρθενώνας είναι ένας από τους λίγους ολομάρμαρους ελληνικούς ναούς και ο μόνος δωρικός με ανάγλυφες όλες του τις μετόπες.

Πολλά τμήματα του γλυπτού διακόσμου, του επιστυλίου και των φατνωμάτων της οροφής έφεραν γραπτό διάκοσμο με κόκκινο, μπλε και χρυσό χρώμα. Χρησιμοποιήθηκε πεντελικό μάρμαρο, εκτός από το στυλοβάτη που κατασκευάστηκε από ασβεστόλιθο.

Το πτερό είχε 8 κίονες κατά πλάτος και 17 κατά μήκος. 17 κίονες 8 κίονες

Στις στενές πλευρές υπήρχε και δεύτερη σειρά 6 κιόνων που δημιουργούσε την ψευδαίσθηση δίπτερου ναού.

Αναπαράσταση του ναού, κάτοψη, τομή

Αναπαράσταση του ναού, κάτοψη, τομή

Ο Παρθενώνας είναι δωρικός περίπτερος ναός, αποτελείται από: 1)περιμετρική κιονοστοιχία 8x17 κιόνων (μήκος : πλάτος = 9 : 4, ύψος : πλάτος = 4 : 9) 2) τον πρόδομο , μία αβαθή στοά με 6 δωρικούς κίονες που συνδέονταν μεταξύ τους με παραστάδες και κιγκλιδώματα, σχηματίζοντας κλειστούς χώρους για την φύλαξη των αναθημάτων 3) τον κυρίως ναό ή σηκό, με διώροφη εσωτερική δωρική κιονοστοιχία σχήματος Π. Στο βάθος του σηκού, όπου έμπαινε κανείς από μεγάλη θύρα, στεγαζόταν το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς Παρθένου, το οποίο πακτωνόταν σε οπή στο κέντρο του χώρου 4) τον κλειστό οπισθόδομο, ως προέκταση του είναι ο οπισθόναος, ο οποίος δεν επικοινωνούσε με τον κυρίως ναό. Εκεί φυλάσσονταν τα χρήματα του συμμαχικού ταμείου, τα τελετουργικά σκεύη για τη λατρεία της Αθηνάς, καθώς και πολλά αναθήματα και πολύτιμα υλικά Α Δ Ν Β

Στον οπισθόδομο φυλασσόταν ο θησαυρός, δηλαδή τα πολύτιμα αφιερώματα της Αθηνάς. Η οροφή του στηριζόταν σε τέσσερις ιωνικούς κίονες..

Στο εσωτερικό υπήρχε δίτονη (διώροφη) δωρική κιονοστοιχία σχήματος «Π», που δημιουργούσε ένα υπερώο, από το οποίο οι επισκέπτες μπορούσαν να θαυμάσουν από διάφορα σημεία το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς.

Η ΖΩΦΟΡΟΣ

Μια άλλη ιδιομορφία του δωρικού αυτού ναού ήταν ότι είχε ζωφόρο, μια ζώνη με ανάγλυφες παραστάσεις, που περιέτρεχε το σηκό σε όλο του το μήκος και αποτελεί ίσως την πιο φανερή από τις ιωνικές επιδράσεις.

Η ζωφόρος, συνολικού μήκους 160 μέτρων, απεικονίζει την πομπή των Παναθηναίων, την πιο μεγάλη θρησκευτική γιορτή των αρχαίων Αθηνών, και περιλαμβάνει μορφές θεών, ζώων και περίπου 360 μορφές ανθρώπων.

Οι θέσεις των μορφών στη Ζωφόρο

Η ανατολική Ζωφόρος είναι η σημαντικότερη καθώς στην συγκεκριμένη παρατηρείται η κορύφωση της πομπής κι η παράδοση του πέπλου δηλαδή του δώρου των Αθηναίων στην Θεά Αθηνά!

Παράλληλα στην ίδια βλέπουμε και τους Θεούς του Ολύμπου.

Η ζωφόρος όπως εκτίθεται στο Νέο Μουσείο Ακρόπολης

Ιππείς

Ιππείς

Ιππείς

Γυναίκες

Ζώα για θυσία

Ο Φειδίας παρουσιάζει τη Ζωφόρο στον Περικλή και την Ασπασία

ΟΙ ΜΕΤΟΠΕΣ

Ο Παρθενώνας ήταν διακοσμημένος με 92 μετόπες.

Οι μετόπες της ανατολικής πλευράς απεικονίζουν τη Γιγαντομαχία. Στην δυτική παριστάνεται Αμαζονομαχία, στη νότια Κενταυρομαχία και στη βόρεια σκηνές από τον Τρωικό πόλεμο.

Κένταυροι και Λαπίθες

Οι μετόπες σε σχέδια του Κάρεϊ

Οι μετόπες σε σχέδια του Κάρεϊ

Οι μετόπες σε σχέδια του Κάρεϊ

Οι μετόπες σε σχέδια του Κάρεϊ

Μετόπες πάνω στον Παρθενώνα

ΤΑ ΑΕΤΩΜΑΤΑ

Ανατολική πλευρά

Δυτική πλευρά

Τα δύο αετώματα του ναού απεικονίζουν σκηνές από την μυθολογία: πάνω από την κύρια είσοδο του ναού, στα ανατολικά, την γέννηση της Αθηνάς και στην δυτική πλευρά την διαμάχη Αθηνάς και Ποσειδώνα για την κατοχή της αττικής γης.

Στο ανατολικό αέτωμα, ο Φειδίας εξιστόρησε τη γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία. Στο κέντρο τοποθέτησε τον Δία κι από τις δυο πλευρές τους άλλους θεούς σε μακάρια και τρισευτυχισμένη σύναξη. Στις δυο γωνιές τ' άρματα του Ήλιου και της Σελήνης, το πρώτο να αναδύεται από τον ωκεανό, το δεύτερο να βυθίζεται σ' αυτόν. Στο δυτικό, τη διαμάχη του Ποσειδώνα και της Αθηνάς, για το ποιος από τους δυο θα 'χει υπό τη προστασία του την αγαπημένη του Αθήνα. Στο κέντρο εικονίζονταν οι δυο θεοί, αριστερά και δεξιά τ' άρματά τους κι οι μυθικές γενιές της Αθήνας, οι Κεκροπίδες κι οι Ερεχθείδες.

Σχέδιο από τη δυτική πλευρά του Παρθενώνα

Σχέδιο από την ανατολική πλευρά του Παρθενώνα

Αετώματα, μετόπες, ζωφόρος

Αετώματα, μετόπες, ζωφόρος

Ανατολικό αέτωμα (αναπαράσταση)

Ανατολικό αέτωμα Βρετανικό Μουσείο

Ανατολικό αέτωμα

Ανατολικό αέτωμα

Αναπαράσταση των εργασιών στον Παρθενώνα

Η στέγη ολόκληρου του ναού, μαζί με τους στρωτήρες, τους καλυπτήρες και τα ακροκέραμα, ήταν μαρμάρινη, αλλά στηριζόταν σε μεγάλες ξύλινες δοκούς

Αναλογίες -Εκλεπτύνσεις

Ο Παρθενώνας παρουσιάζει τέλεια αρμονικές αναλογίες μέχρι την παραμικρή του λεπτομέρεια· μολονότι ο ναός αυτός ήταν μεγαλύτερος από τους άλλους δωρικούς ναούς της εποχής του (με 8x17 κίονες, αντί για 6x13 που συνηθίζονταν τον 5ο αι. π.Χ.), οι αναλογίες του ήταν τόσο αρμονικές, ώστε να του προσδίδουν εκπληκτική ομοιογένεια μορφής, μνημειώδη μεγαλοπρέπεια και πρωτοφανή χάρη σε σύγκριση με τους πιο βαρείς δωρικούς προκατόχους του.

Στη φήμη του ναού συνέτειναν και οι ασύλληπτες εκλεπτύνσεις, οι αδιόρατες αποκλίσεις από την κατακόρυφο και την οριζόντια κατεύθυνση και οι αρμονικές αναλογίες. Στον Παρθενώνα δεν υπάρχουν ευθείες γραμμές παρά μόνο καμπύλες.

Ο στυλοβάτης παρουσίαζε ελαφρά τυμπανοειδή καμπύλωση,

Οι κίονες αποκλίνουν από την κατακόρυφο προς το κέντρο του ναού και η συνολική σχεδίαση είναι πυραμιδοειδής.

Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχανόταν μία κίνηση προς τα μέσα και προς τα πάνω που μετέτρεπε τον Παρθενώνα σε ένα παλλόμενο οργανικό σύνολο.

Οι ακραίοι κίονες απέχουν λιγότερο από τους διπλανούς τους, ώστε να μην φαίνεται ότι προεξέχουν.

Η ένταση των κιόνων (ένα ανεπαίσθητο «φούσκωμα» στο μεσαίο τμήμα τους) απέδιδε οπτικά το γεγονός ότι οι κίονες σήκωναν μεγάλο βάρος. Χαρακτηριστικό επίσης των κιόνων είναι η μείωση, δηλαδή ο κίονας καθώς ανεβαίνει γίνεται όλο και λεπτότερος. Δηλαδή η διάμετρος του κίονα στην κορυφή είναι  μικρότερη από τη διάμετρο του κίονα στη βάση.

Οι αναρίθμητες αυτές λεπτότητες σχεδιάστηκαν με μεγαλοφυή τρόπο και εκτελέστηκαν με απαράμιλλη μαθηματική ακρίβεια (χρυσή τομή)

Η χρυσή τομή ορίζεται ως το πηλίκο των θετικών αριθμών που ισούται περίπου με 1,618 . Θεωρείται ότι δίνει αρμονικές αναλογίες και για το λόγο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί στην αρχιτεκτονική και τη ζωγραφική, τόσο κατά την αρχαία Ελλάδα όσο και κατά την Αναγέννηση. Την χρυσή τομή εισήγαγε και υπολόγισε ο Πυθαγόρας, (585 - 500 π.Χ.) που γεννήθηκε στη Σάμο, και ίδρυσε σημαντικότατη φιλοσοφική σχολή στον Κρότωνα της Μεγάλης Ελλάδας (Κάτω Ιταλία). Η χρυσή τομή συμβολίζεται με το γράμμα Φ προς τιμήν του Φειδία, ίσως τον γνωστότερο γλύπτη της ελληνικής αρχαιότητας, και τον σημαντικότερο της κλασικής περιόδου. Η χρυσή τομή δίνει το σημείο που πρέπει να διαιρεθεί ένα ευθύγραμμο τμήμα, ώστε ο λόγος του ως προς το μεγαλύτερο τμήμα να ισούται με τον λόγο του μεγαλύτερου τμήματος ως προς το μικρότερο.