Η εξέλιξη της αγροτικής και της αστικής οικονομίας στο Βυζάντιο τον 7ο – 13ο αιώνα Αγροτική οικονομία του Βυζαντίου: ήταν η σχετική ευημερία των μικρών και μεγάλων γαιοκτημόνων καθώς και το σύνολο των καλλιεργήσιμων εκτάσεων γης Αστική οικονομία του Βυζαντίου : οριζόταν από την οικονομική κατάσταση των μεγάλων και μικρών πόλεων, όπως και από το εσωτερικό – εξωτερικό εμπόριο

Η κατάσταση της ευρύτερης οικονομίας του κράτους μέχρι πριν τον 7ο αιώνα Έως τότε η γη ήταν συγκεντρωμένη στα χέρια των μεγαλογαικτημόνων 3ος – 6ος αιώνας : αγροτοποίηση της οικονομίας, συγκέντρωση του πλούτου και των εξουσιών στην Κωνσταντινούπολη Εδαφικές απώλειες (Λογγοβάρδοι , Πέρσες, Άβαροι, Σλάβοι) – οικονομική παρακμή

7ος αιώνας – εποχή συνεχόμενων συγκρούσεων με εξωτερικούς εχθρούς 1 Επιθέσεις από γειτονικούς λαούς 2 «Σκοτεινοί χρόνοι του Βυζαντίου» 3 Μεγάλη οικονομική κρίση 4 Ηράκλειος : εμφάνιση του θεσμού των «Θεμάτων» 5 Γεωργικός νόμος 6 Αποδυνάμωση του θεσμού της βασιλείας και ανάδειξη των περιφερειακών πολιτικών δυνάμεων

1 Επιθέσεις από γειτονικούς λαούς - Άραβες 617 - Επιδρομές των Σλάβων και των Αράβων, μακροχρόνιος πόλεμος με τους Πέρσες. Μεγάλες και ζωτικές εδαφικές απώλειες από την επέκταση των Αράβων (Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Βόρεια Αφρική, Αλεξάνδρεια) – χάνεται ο οικονομικός έλεγχος της Α. Μεσογείου από το Βυζάντιο.

Αίγυπτος : κύρια πηγή αγροτικών προϊόντων για το Βυζάντιο (πτώση το 640) Αλεξάνδρεια : ένα από τα μεγαλύτερα αστικά κέντρα (οριστική άλωση το 646) Προέλαση των Αράβων : αποδυνάμωση του Βυζαντινού κράτους, περιορισμός των συνόρων Βόρεια Αφρική : κατάληψη το 697

2 «Σκοτεινοί χρόνοι του Βυζαντίου» (7ος μέχρι και 8ος αιώνας) Εσωτερική κρίση με αποτέλεσμα τη διαφορετική οργάνωση του χώρου, των πρώτων υλών και των ανθρώπων της παραγωγής Αυτόνομος και απλούστερος τρόπος αγροτικής παραγωγής Οργάνωση του τομέα της δημοσιονομίας

3 Μεγάλη οικονομική κρίση Περιορισμένο εμπόριο, υποβάθμιση του εσωτερικού εμπορίου – συναλλαγές χωρίς χρήματα, έλλειψη νομισμάτων χρήσιμων για μικρές εμπορικές συναλλαγές Αγροτοποίηση της οικονομίας και αύξηση των φόρων στους γεωργούς Αποδυνάμωση των μεγαλογαιοκτημόνων.

5 Γεωργικός νόμος Ποινές στους ληστές και τους καταστροφείς των αγροτικών προϊόντων και περιουσιών. Αναφορά στους δούλους και στους μισθωμένους εργάτες

8ος αιώνας – εσωτερικές διαμάχες και αναδιαμορφώσεις – η αρχή της ακμής 1 Εικονομαχία (726 – 843 μ.Χ.) 2 Συνεχόμενη πτώση της οικονομίας μέχρι τα τέλη του αιώνα 3 Άλλα γεγονότα 4 Μεγάλοι γαιοκτήμονες κατέφυγαν στην Κωνσταντινούπολη για να ενωθούν με την παλατιανή αριστοκρατία και να αποτελέσουν τη νέα αριστοκρατία αξιωμάτων (τέλη του αιώνα)

1 Εικονομαχία (726 – 843 μ.Χ.) Υποστήριξη των ιδιοκτητών των «θεμάτων» από το κράτος Εσωτερικές διαμάχες και καταστροφές Μετά την εικονομαχία η γη μοιράστηκε σε γεωργούς και χωρικούς Οι Ίσαυροι χτύπησαν τις μεγάλες γαιοκτησίες της εκκλησίας και στήριξαν τους στρατιώτες- αγρότες

2 Συνεχόμενη πτώση της οικονομίας μέχρι τα τέλη του αιώνα. Καταβολή τελωνειακών δασμών στους Άραβες και μείωση στο ελάχιστο του εμπορίου με τη Δύση Έντονη δράση των πειρατών Φυσικές καταστροφές και επιδρομές – γεωργικά και κτηνοτροφικά αναξιοποίητες πολλές αγροτικές εκτάσεις. 745 – 748 : επιδημία χολέρας

Τέλη του 8ου αιώνα Αύξηση του πληθυσμού σε περίπου 11 εκατομμύρια Επιβολή τολμηρών δημοσιονομικών μέτρων (Νικηφόρος Α) και περιορισμός των αυθαιρεσιών Τέλος των λοιμών, αλλαγή κλιματολογικών συνθηκών και αξιοποίηση όλων των αγροκτημάτων Κατάργηση της δουλοπαροικίας

3 Άλλα γεγονότα Η σύνθεση της αγροτικής τάξης αλλοιώθηκε λόγω των εσωτερικών μεταναστεύσεων των χωρικών. Οι χωρικοί μετανάστες δεν εξαρτιόταν από τους γαιοκτήμονες. Περίπου 60000 ήταν οι κάτοχοι στρατιωτικών γαιών από τον αναδασμό των μεγάλων τσιφλικιών που είχαν περιέλθει στα χέρια του κράτους

9ος αιώνας – σταθερά και αργά βήματα προς την ανάπτυξη 1 Σταδιακή αύξηση της οικονομίας 2 Ενίσχυση των Δυνατών 3 Δύσκολες και επιζήμιες μάχες με τους Βουλγάρους και τους Άραβες 4 Εμφάνιση της Δυναστείας των Μακεδόνων (867 – 1056)

1 Σταδιακή αύξηση της οικονομίας Επικράτηση ειρήνης, αύξηση μεταναστών, αφθονία πολύτιμων μετάλλων, άνοδος τιμών των γεωργικών και μη προϊόντων – η γεωργία έγινε επικερδής, ενώ τα κέρδη από τις συντεχνίες περιορίζονταν λόγω των συστημάτων και του κρατικού ελέγχου. Επιστροφή της νομισματικής οικονομίας

2 Ενίσχυση των Δυνατών Οι Δυνατοί ασκούσαν βία τρομοκρατούσαν, καταπίεζαν τους μικροϊδιοκτήτες των οποίων οι φόροι αυξάνονταν Εθελούσια δουλοπαροικία των αγροτών και αναζήτηση καλύτερης τύχης στις πόλεις στρεφόμενοι στα αστικά επαγγέλματα

3 Δύσκολες και επιζήμιες μάχες με τους Βουλγάρους και τους Άραβες Κατάκτηση της Σαρδικής και των λιμανιών του Εύξεινου πόντου από τον Κρούμο, βασιλιά της Βουλγαρίας (809) – μεγάλος περιορισμός των δραστηριοτήτων Κατάκτηση της Σικελίας (821 – 823), Συρακουσών (878) από τους Άραβες Μεγάλος περιορισμός των δραστηριοτήτων, του εμπορίου και της παραγωγής

4 Εμφάνιση της Δυναστείας των Μακεδόνων (867 – 1056) Η Μακεδονική Δυναστεία αγωνίστηκε κατά των μεγαλογαιοκτημόνων Απαγορευόταν η αγοραπωλησία στρατιωτικών κτημάτων, περιορίστηκε η αύξηση της εκκλησιαστικής περιουσίας -οι Δυνατοί πλήρωναν το φόρο των φτωχών του χωριού-κοινότητας: «αλληλέγγυον» Βασίλειος Β’ ο Μακεδών : θερμός υποστηρικτής των φτωχών

Βασίλειος Β’ ο Μακεδών Φορολόγησε αλύπητα τους αριστοκράτες, μοίρασε μεγάλες μερίδες γης που κατείχαν οι πλούσιοι και η εκκλησία στους ακτήμονες και τους μικροϊδιοκτήτες

10ος αιώνας – περίοδος οικονομικής ευημερίας και σχετικής ειρήνης 1 Ανάπτυξη της αστικής οικονομίας 2 Μεγάλη ανάπτυξη στην αγροτική οικονομία 3 Αύξηση της ισχύς των συντεχνιών 4 Οι σχέσεις με τους Άραβες 5 Φαινόμενο απόλυτου συγκεντρωτισμού 6 Η διαμόρφωση των επαγγελμάτων

1 Ανάπτυξη της αστικής οικονομίας (1) Από τα μέσα του 10ου αι και μετά, αναπτύχθηκε η αστική οικονομία σε βάρος της αγροτικής: αναβίωσε το εξωτερικό εμπόριο, αυξήθηκε ο αριθμός απασχολούμενων στη βιοτεχνία, στα λιμάνια, διαμορφώθηκε μια νέα εμποροβιοτεχνική τάξη στο Βυζάντιο, η ανερχόμενη αστική τάξη, η οποία στα μέσα του 11ου αι, απέκτησε δύναμη και υποκινούσε κινήματα κατά των ευγενών

1 Ανάπτυξη της αστικής οικονομίας (2) 960 – 970 : ανάπτυξη πολλών χερσαίων και μετέπειτα θαλάσσιων δρόμων Επανακτώνται η Κρήτη (961), η Κύπρος (965) και η Βόρεια Συρία – σημαντικά εμπορικά κέντρα –κυριαρχία της μεσογείου ξαναπερνά στο Βυζάντιο Άνθιση της κεραμικής, της τέχνης πολύτιμων λίθων, της βιοτεχνίας λινών υφασμάτων καθώς και διαφόρων άλλων βιοτεχνιών

Εμπορικά κέντρα : Χερσώνα, Νικομήδεια, Σάρδεις, Δυρράχιο, Θήβα, Αθήνα, Κόρινθος, Σπάρτη

2 Μεγάλη ανάπτυξη στην αγροτική οικονομία (1) Εμφάνιση των στρατιωτικών κτημάτων «στρατιές». Μικρός αριθμός μεγαλογαιοκτημόνων – στροφή προς άλλες μορφές επενδύσεων. Κτηματολόγιο – αναλυτική καταγραφή γαιών κάθε περιοχής και φορολογική της υποχρέωση Οι αγρότες είχαν πλεόνασμα στην παραγωγή τους, το οποίο αντάλλαζαν για άλλα προϊόντα στις πόλεις

2 Μεγάλη ανάπτυξη στην αγροτική οικονομία (2) Αναπτύχθηκαν βιοτεχνίες και στην ύπαιθρο που κάλυπταν τα αναγκαία έξοδα επιβίωσης. Αύξηση της νομισματικής κυκλοφορίας

3 Αύξηση της ισχύος των συντεχνιών Συντεχνίες – ήταν όργανα διοίκησης και οργάνωσης της πολιτείας . Οι συντεχνίες βρισκόταν υπό τον άμεσο έλεγχο του επάρχου της πόλης Προωθούσαν τα δικά τους οικονομικά συμφέροντα και Πολιτική επιρροή και μέσου ελέγχου της οικονομίας

4 Οι σχέσεις με τους Άραβες Διαρκείς συγκρούσεις : άλωση της Θεσσαλονίκης (904) από τους Άραβες, ανάκτηση της συριακής Έδεσσας και του ιερού μανδηλίου (944), των μεγαλονήσων της Κρήτης (961), της Κύπρου (965) Τακτές παύσεις λόγω των σύντομων και εύκολα παραβιάσιμων συνθηκών ειρήνης που υπογράφονταν μεταξύ βυζαντίου και Αράβων – ανταλλαγή αιχμαλώτων και ανάπτυξη εμπορικών συναλλαγών και πολιτισμικών επαφών

5 Φαινόμενο απόλυτου συγκεντρωτισμού Η πολύπλοκη κρατική μηχανή ελεγχόταν πλέον από τον αυτοκράτορα αποκλειστικά – διαρκής αναπροσαρμογή αυτής και της υπαλληλικής ιεραρχίας Αρχές του αιώνα : αυξήθηκαν τα θέματα και παράλληλα η επαρχιακή πολιτική διοίκηση απλουστεύτηκε Νεαρές : οι αυτοκράτορες επηρέαζαν άμεσα την αστική ζωή και οικονομία.

Αρχές του αιώνα : μειώθηκε η πολιτική επιρροή των πόλεων και οι αγρότες πλέον εξαρτιόνταν από τους αυτοκράτορες (Μακεδόνες) σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, οι οποίοι τους υποστήριζαν

6 Η διαμόρφωση των επαγγελμάτων και του τρόπου εργασίας Εξειδίκευση των επαγγελμάτων Ευκαιρίες ελεγχόμενης επένδυσης από τα μέλη των συντεχνιών Προσπάθεια εξάλειψης του επικίνδυνου ανταγωνισμού και ευνοϊκά μέτρα υπέρ του υγιούς ανταγωνισμού Αποφυγή του κατακερματισμού, αύξηση της αποτελεσματικότητας, χαμηλά τα έξοδα των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων

Επαγγέλματα (αστικά) : μεταφορείς, αγωγιάτες, ναυτικοί, λιμενεργάτες σιδηρουργοί Μέλη των συντεχνιών και επιχειρηματίες ευρύτερα – α) Ελευθερία στον χρόνο αγοράς και διάθεσης του προϊόντος – β) Προσδιορισμός του επιπέδου επένδυσης και τιμής πώλησης, η οποία όμως δεν ξεπερνούσε το ποσοστό των 4-12%

11ος – 13ος αιώνας 1 11ος αιώνας – αρχή της παρακμής 2 12ος - 13ος αιώνας – οριστική πτώση της οικονομίας

1 11ος αιώνας – αρχή της παρακμής (1) Μέσα του αιώνα : τολμηροί μεγαλέμποροι έκαναν τεράστια ταξίδια για να προμηθευτούν καρυκεύματα, πολύτιμους λίθους και υφάσματα – απόκτηση μεγάλου πλούτου και τεράστιας πολιτικής επιρροής. Στα επόμενα χρόνια ευνοήθηκαν οι δυνατοί - εμφάνιση μεγάλων ιδιοκτησιών γης Αντικατάσταση των “στρατιωτικών γαιών” με το σύστημα των “προνοιών” Συγκέντρωση μεγάλου πλούτου και αγροκτημάτων στα μοναστήρια

1 11ος αιώνας – αρχή της παρακμής (2) Οι επόμενοι αυτοκράτορες κατάργησαν τα μέτρα που είχαν κατορθώσει να εφαρμόσουν οι Μακεδόνες, όπως το αλληλέγγυο. Οι μεγαλογαιοκτήμονες απορρόφησαν τα κτήματα των μικρών και ισχυροποιήθηκαν και πάλι. Επί Κωνσταντίνου Μονομάχου, οι Δυνατοί εξαιρέθηκαν απ’ τη φορολογία, απέκτησαν σημαντικές δικαστικές και διοικητικές δικαιοδοσίες οι γεωργοί καταπιέζονταν από την εκμίσθωση των φόρων σε ιδιώτες.

2 12ος - 13ος αιώνας – οριστική πτώση της οικονομίας Υποβάθμιση των εξαρτώμενων από την Κωνσταντινούπολη συντεχνιών Εμπορική κυριαρχία των Γενουατών και των Βενετών Εξασθένηση της Κρατικής Εξουσίας

Παραγόμενα προϊόντα κατά τον 8ο – 12ο αιώνα Σιτάρι, λάδι, ζωικά και ψαρικά προϊόντα, αλάτι, φρούτα, κρασί, μέλι, βαμβάκι και μετάξι

Βιβλιογραφία Χρονολόγιο Βυζαντινής Αυτοκρατορίας από το 610 έως 1025 (Μέση Βυζαντινή περίοδος) – 24grammata.com/ιστορία Βιβλίου ιστορίας Β’ Γενικού Λυκείου (Γενικής Παιδείας) Συντεχνίες στην Κωνσταντινούπολη (ΙΔΡΥΜΑ ΜΕΙΖΟΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ) – URL : http://www.ehw.gr/l.aspx?id=10835

Επιμέλεια Γιακουβάκη Βασιλική Γκιάτας Νεκτάριος-Παναγιώτης Ζιώρης Θανάσης Θανάσης Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου Νικόλαος Φασούλα Αλίκη

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΓΗΣ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ - http://ofisofi.blogspot.com/search?updated-min=2008-12-31T14:00:00-08:00&updated-max=2009-12-31T14:00:00-08:00&max-results=20#ixzz1hAOaZlas