Ψηλαφώντας την πορεία του εθίμου στο χρόνο, αναπόφευκτα θα αναφερθούμε στη σχέση που έχει με τις λαμπρές διονυσιακές γιορτές που γινόταν κατά την αρχαιότητα για την υποδοχή της άνοιξης (ανθεστήρια) και που κατεξοχήν τιμώμενο πρόσωπο ήταν ο Θεός Διόνυσος, του οποίου την εύνοια επιζητούσαν οι άνθρωποι για γόνιμη γη και πλούσια σοδειά.

Γνωρίζοντας ότι το διάστημα που διαδραματίζεται η ιεροτελεστία της Μπούλας συμπίπτει με τον αρχαίο μήνα Ανθεστηρίωνα (15 Φεβρουαρίου-15 Μαρτίου), το μήνα που γινόταν ο γάμος του Διόνυσου και της Βασίλινας, δεν μπορούμε να μη θυμηθούμε το τραγούδι που λέγανε οι Ναουσαίοι την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, κρατώντας κουδούνι και τζιουμπανίκα.

Αν προχωρήσουμε τώρα σε νεότερη ιστορία και φτάσουμε στο 15ο και 16ο αιώνα, η οθωμανική αυτοκρατορία στρατολογούσε ακόμα και με τη βία παιδιά των υπόδουλων λαών της και δημιουργούσε τα περιβόητα τάγματα των Γενιτσάρων ή Γιανίτσαρων.

Μέχρι το 1705, η προνομιούχος Νάουσα δεν είχε υποστεί αυτό το φόρο αίματος. Τότε ο Σουλτάνος έστειλε τον σιλιχτάρη των ανακτόρων Αχμέτ Τσελεμπή να κάνει το πρώτο παιδομάζωμα στην πόλη. Οι Ναουσαίοι όχι μόνο δεν παρέδωσαν τα παιδιά, αλλά σκότωσαν και τον απεσταλμένο.

Ήταν τότε μέρες Αποκριάς. Το γεγονός αυτό ήταν αφορμή πολλοί Ναουσαίοι με αρχηγό τον Ζήση Καραδήμο να βγουν αντάρτες στο βουνό. Η ανταρσία αυτή του Καραδήμου, όπως φαίνεται από σουλτανικό φιρμάνι που βρέθηκε σε ιεροδικείο της Βέροιας, έληξε άδοξα.

Όπως μπορούμε να εικάσουμε από επιμέρους στοιχεία του εθίμου, τα γεγονότα αυτά στάθηκαν καθοριστικά. Ο απόηχος της τρομερής καταστολής του κινήματος του Καραδήμου ανάγκασε τους νέους της πόλης την επόμενη Αποκριά να φορέσουν την αρματολίτικη τους φορεσιά με περίσκεψη.

Με τον πρόσωπο, τη μάσκα, όπως έφτασε μέχρι τις μέρες μας από την αρχαιότητα, τα ασημικά που σχημάτιζαν έναν τέλειο θώρακα, τις μακριές τους πάλες και όλα τα εξαρτήματα. Τριγύρισαν χορεύοντας στα όρια της πόλης και από γειτονιά σε γειτονιά με τον τρόπο που γινόταν σε ιερές λιτανείες για να διώξουν τα κακό, μια τελετή που έμοιαζε με την περιφορά του επιταφίου της ενορίας τους.

Από τότε το έθιμο συνεχίζεται αδιάλειπτα σε όλη την διάρκεια του 19ου και του 20ου αιώνα με εξαίρεση την περίοδο των πολέμων. Βέβαιο είναι πως οι Γενίτσαροι και οι Μπούλες έφτασαν στις μέρες μας με μνήμες και ιστορίες και πάντα φρέσκοι και ικανοί να εκφράσουν τους καημούς και τις ανάγκες και της δικής μας εποχής.

Μπουλούκι του 1902

Μπουλούκι του 1903 στην συνοικία “Πουλιάνα”

Μπουλούκι του 1911

Μπουλούκι του 1922

Μπουλούκι του 1929

Μπουλούκι του 1931

Μπουλούκι του 1956

Μπουλούκι του 1958

Μπουλούκι του 1964

Μπουλούκι του 1970

Μπουλούκι του 1978

Γενίτσαροι του 1898

Απόκριες του 1900

Ναουσαίικη αποκριά 1908

Γενίτσαρος του 1904 Γενίτσαρος του 1915

Γενίτσαροι και καρναβάλια 1913

Η προετοιμασία του εθίμου ξεκινά πολύ πριν την Αποκριά όταν από το Νοέμβρη κιόλας οι χορευτές ετοιμάζουν τις φορεσιές τους, η Νάουσα χτυπά σε ρυθμό καρναβαλιού. Παλιότερα το ντύσιμο κρατούσε όλο το βράδυ, ο Γενίτσαρος καθόταν στην καρέκλα και οι της οικογενείας, τον έραβαν ένα ένα όλα τα εξαρτήματα της φορεσιάς.

Το ντύσιμο του γενιτσάρου ξεκινά με τα μανικάκια, τις μπέτσφες και τις βουδέτες.

Συνεχίζεται με την κοντέλα, ενώ πάνω από αυτή φοριέται η φουστανέλα και ακολουθεί το πισλί.

Συνεχίζεται με την κοντέλα, ενώ πάνω από αυτή φοριέται η φουστανέλα και ακολουθεί το πισλί.

Η ζώστρα σφίγγει τη φουστανέλα και την κρατά στη θέση της καθ’όλη τη διάρκεια της ημέρας.

Παλιότερα το ντύσιμο του γενιτσάρου ξεκινούσε αποβραδίς και ο λόγος ήτανε ότι το γιλέκο με τα ασήμια ραβόταν πάνω στο χορευτή ένα-ένα τα κέρματα όλο το βράδυ.

Το λαιμό του στολίζει το γκιουρντάνι στη συνέχεια και πάνω από τη φουστανέλα τοποθετείται το δερμάτινο σελάχι.

Μέσα από το σελάχι βγαίνει το ζωναράκι το οποίο περιβάλλει τη μέση του χορευτή. Πάνω από το σελάχι δένεται το μεταξωτό μαφέσι, που στολίζει το μπροστά μέρος της φορεσιάς.

Τα τσαρούχια στα πόδια και η πάλα (σπαθί) μπαίνει διαγώνια από το δεξί ωμό και καταλήγει στην αριστερή πλευρά της μέσης.

Η Μπούλα είναι άντρας ντυμένος γυναίκα με φαρδύ φουστάνι του τύπου της Ναουσαίικης γυναικείας φορεσιάς χωρίς σιδερωμένες πιέτες.

Φοράει σαλταμάρκα, τραχηλιές, φλουριά, ζώστρα με κρόσσια, κολλάνια. Στο κεφάλι έχει λουλούδια από τα οποία ξεκινούν τούλια και κορδέλες. Ο πρόσωπος διαφέρει εκείνου του γενίτσαρου καθώς έχει τη γυναικεία μορφή.

Φοράει σαλταμάρκα, τραχηλιές, φλουριά, ζώστρα με κρόσσια, κολλάνια. Στο κεφάλι έχει λουλούδια από τα οποία ξεκινούν τούλια και κορδέλες. Ο πρόσωπος διαφέρει εκείνου του γενίτσαρου καθώς έχει τη γυναικεία μορφή.

Ο Γενίτσαρος, ντυμένος από το βράδυ παλιότερα και από νωρίς το πρωί σήμερα, είναι έτοιμος. Από μακριά ακούγεται ο λυπητερός ήχος του ζουρνά, καθώς συνοδεύεται από το βαρύ χτύπο του νταουλιού, που παίζει το μάσιμο. Πρόκειται για τον Ζαλιστό ή Προσκύνημα, μελωδία ελεύθερου ρυθμικού.

Οι Γενίτσαροι κινούν τα χέρια και το στήθος ώστε να ακούγονται τα νομίσματα από το γιλέκο. Μόλις το μπουλούκι φτάσει σπίτι, ο Γενίτσαρος τινάζεται 2-3 φορές στο παράθυρο, βγαίνει από την πόρτα κάνοντας το σταυρό του και αφού πάρει χέρι τους δικούς του (πηδά επι τόπου), αναχωρεί με το μπουλούκι.

Αφού ολοκληρωθεί το μάζεμα το μπουλούκι καταφθάνει στο Δημαρχείο όπου ο αρχηγός θα πάρει την άδεια του Δημάρχου (τότε Τούρκου μουντίρη), για να ξεκινήσει ο χορός.

Ο αρχηγός του μπουλουκιού μαζί με τη νύφη ανεβαίνουν στο Δήμαρχο, ενώ οι υπόλοιποι ζαλίζονται κάτω, και ζητούν την άδεια του, λέει χαρακτηριστικά ο αρχηγός αποκαλυπτόμενος ...

….”Δήμαρχε ζητώ την άδεια να χορέψει το μπουλούκι στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης”.

Μόλις παρθεί η άδεια ο σκοπός του ζουρνά αλλάζει και βγαίνουν οι πάλες για το χορό. Το δρομολόγιο είναι καθορισμένο, είναι τα όρια της παλιάς Νάουσας. Σε κάθε πλατεία χορεύουν μπροστά οι περίοικοι κάθε γειτονιάς.

Το προσκύνημα Ο χορός της Παπαδιάς

Γενίτσαρος κραδαίνει την πάλα Μπουλούκι

Προσκύνημα μπροστά στο Δημαρχείο

Γέρνουν το κορμί τους πίσω

Πατινάδα

Στήνουν το χορό

Το δρομολόγιο συνεχίζεται ωσότου φτάσουν στα Αλώνια, όπου βγαίνει ο Πρόσωπος, γίνεται κι ένα μικρό γλέντι εκεί, ενώ χορεύουν και παλιοί γενίτσαροι χωρίς στολή. Το μπουλούκι τελειώνει στην κεντρική πλατεία της Νάουσας.

Τις δύο αυτές μέρες το μπουλούκι γλεντά σε σπίτια χορευτών. Τρώνε και πίνουν, ενώ η Μπούλα κερνάει τους συνοδούς του Μπουλουκιού.

Το βράδυ της Καθαράς Δευτέρας και μόλις τελειώσει ο χορός όλοι οι χορευτές περικυκλώνουν το ζουρνατζή και χτυπούν τα σπαθιά τους. Λένε χαρακτηριστικά..... «Ότι είπαμε και δεν είπαμε εδώ να μείνει. Και του Χρόνου...»

Η Μακρυνίτσα είναι ένας από τους λίγους πένθιμους χορούς που έμελλε να συνδεθεί με ένα τραγικό γεγονός που σημάδεψε την Νάουσα. Η καταστροφή της πόλης, που στα 1822 έγινε ολοκαύτωμα στο βωμό της ελευθερίας. Σε εκείνη την καταστροφή γυναίκες και κορίτσια των αγωνιστών, που δεν μπόρεσαν να σπάσουν τον κλοιό των Τούρκων έπεσαν στα αφρισμένα νερά της Αραπίτσας και βρήκαν τραγικό θάνατο. Σε τιμή αυτών των Γυναικών χορεύεται αυτός ο χορός. Το τραγούδι είναι μοιρολόι και δείχνει την τραγική θέση των Ναουσαίων μετά την καταστροφή. Η Μακρυνίτσα που μνημονεύεται στο τραγούδι είναι η Μακρυνίτσα του Πηλίου στην οποία είχε στήσει ο Καρατάσσιος το 1823, το στρατόπεδο του, σαν εντεταλμένος στρατηγός της Ελληνικής κυβέρνησης.

«Όταν ο ογδοντάρης πετάει τα παπούτσια του και μεταβάλλεται χορεύοντας σε παιδάκι, δεν μπορείς να μην ενθουσιαστείς. Όταν βλέπεις όλους δίπλα σου να κλαιν και να σε κάμουν Γιανίτσαρο, ν’ αναφέρουν μνήμες και ιστορίες παλιές, να μιλιούνται μετά από παρεξηγήσεις χρόνων και ν΄αναφέρουν όλους εκείνους που τέτοιες ώρες ήταν στις δόξες τους, ενώ τώρα δεν είναι πια κοντά μας, δεν μπορείς να μένεις ασυγκίνητος» Μπάιτσης Τάκης

Πηγές Μπάϊτσης Τάκης, Γιανίτσαροι και Μπούλες της Νιάουστας, Θεσσαλονίκη 2001 Βαλσαμίδης Μανώλης, Οι ρυθμοί των τραγουδιών του δρώμενου «Μπούλες της Νάουσας», Νάουσα 2004. Ένθετο από το CD του Λυκείου Ελληνίδων Αθηνών, «Μπούλες» Νάουσα Ημαθίας. Ζάλιος Χρήστος, Η ιστορία του καρναβαλιού μας, εφημ. νέο Βήμα, 16/2/2007. Ζιώτας Μ. Θεόδωρος. Οι Μπούλες της Νάουσας, Νάουσα 2003. Μουσικοί, Βαγγέλης Ψαθάς - Τρύφωνας Παζαρέντζης , Νάουσα. Λύκειον των Ελληνίδων - Παράρτημα Νάουσας Γενίτσαροι και Μπούλες της Νάουσας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ - ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ Με τέχνη και μεράκι ΕΠΕΑ ΠΤΕΡΟΕΝΤΑ