"Αγγελικό και μαύρο φως": το φως ως ευλογία και απειλή σε λογοτεχνικά κείμενα, Ελένη Ζήκου

+2

No comments posted yet

Comments

Slide 1

«Αγγελικό και μαύρο φως»: το φως ως ευλογία και απειλή σε λογοτεχνικά κείμενα Διδακτική πρόταση για την Τρίτη τάξη Γυμνασίου Διδάσκουσα: Ελένη Ζήκου, Φιλόλογος Επιμέλεια παρουσίασης: Δημήτρης Βακαλόπουλος Αγάθη Δημακοπούλου [Μαθητές του Γ1] «Φως… περισσότερο φως!», Επιμορφωτική Διημερίδα Π.Π. Γ/σιο Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων 2015

Slide 2

Στο πλαίσιο των μαθημάτων της Νεοελληνικής Γλώσσας, της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας από μετάφραση και του Πιλοτικού Προγράμματος Λογοτεχνίας για την Τρίτη τάξη, ασχολούμαστε με τη συνανάγνωση και μελέτη μιας ποικιλίας παραδοσιακών και σύγχρονων λογοτεχνικών κειμένων. Πεδίο έρευνας: η εφηβική ηλικία μέσω της αναγνωστικής απόλαυσης.

Slide 3

Σύγχρονες θεωρίες της Λογοτεχνίας (θεωρία της αναγνωστικής πρόσληψης και της αισθητικής ανταπόκρισης): έμφαση στον αναγνώστη και στον τρόπο με τον οποίο αυτός προσλαμβάνει τα διάφορα νοήματα. Στόχος: από τη μια πλευρά, να βιώσουμε τη λογοτεχνική απόλαυση και, από την άλλη, να κινηθούμε από μια κειμενοκεντρική προσέγγιση προς μια μαθητοκεντρική προσέγγιση της λογοτεχνίας, τέτοια που να εντάσσει το κείμενο στο επικοινωνιακό και πολιτισμικό πλαίσιο της εποχής και της βιωματικής μας σφαίρας. Μέθοδος: διερευνητική, ομαδοσυνεργατική

Slide 4

Εφηβεία: περίοδος λεπτής ισορροπίας ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι της αυτοεικόνας και αυτοσυνειδησίας των εφήβων. Εστιάσαμε το ενδιαφέρον στην πολυδιάστατη έννοια του φωτός που διαμορφώνει την ταυτότητα των εφήβων, αλλά και διαπερνά πολλά από τα κείμενα που μελετάμε.

Slide 5

«Γενηθήτω φως» Η φράση της Γενέσεως σηματοδοτεί τη δημιουργία του κόσμου με τον Λόγο του Θεού, ο οποίος διέλυσε το προϋπάρχον Χάος φωτίζοντάς το. Έκτοτε η παρουσία του φωτός συντάσσεται με τη θετική ζωτική ενέργεια, ενώ η απουσία του με συνθήκες χαοτικές σε κάθε περίπτωση.

Slide 6

Μανόλης Αναγνωστάκης, Στο παιδί μου

Slide 7

Μανόλης Αναγνωστάκης, Στο παιδί μου Απαγγέλει ο Μανόλης Αναγνωστάκης

Slide 8

Μανόλης Αναγνωστάκης, Στο παιδί μου Ποιητής: ηθικός καλλιεργητής (ψυχική ανάγκη και ποιητικό χρέος) Διαφωνεί με το παραμύθι που περιέχει εξιδανίκευση και εξωπραγματική ωραιοποίηση, θολώνει την κρίση και αποκοιμίζει συνειδήσεις. Έτσι, κατά τη γνώμη του, στη σκέψη και τη φαντασία του παιδιού δημιουργείται ένα κλίμα χειραγώγησης και έλλειψης εμπιστοσύνης. Προκειμένου λοιπόν «να λέμε την αλήθεια στα παιδιά», αναφέρει τυπικούς συμβολισμούς των παραμυθιών «σκύλο σκύλο, λύκο λύκο, σκοτάδι σκοτάδι», ώστε τα πιο κρυφά συναισθήματα, οι φόβοι, οι προσδοκίες και οι εμπειρίες να κατονομάζονται και να ερμηνεύονται για να αντιμετωπιστούν.

Slide 9

Γιουνγκ: «στα παραμύθια η ψυχή διηγείται την ιστορία της» Χρήση συμβόλων: κλειδί για την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης, ο καλύτερος δυνατός τρόπος έκφρασης του αγνώστου και του ασυνείδητου. Στα παραμύθια συχνά παρατηρούμε την παρουσία χρωμάτων, κυρίως του λευκού και του μαύρου, που συντάσσονται με την αίσθηση του φωτός και του σκότους.

Slide 10

Το «σκοτεινό δάσος» των παραμυθιών ζωντανεύει όλες τις απαγορεύσεις και τις απειλές των ενηλίκων προς τους ανηλίκους και ιδίως εμάς τους εφήβους, αν δε συμμορφωθούμε με τις συμβουλές τους και περιπλανηθούμε εκεί ώσπου να σουρουπώσει, εκτεθειμένοι στο άγνωστο, μακριά από τη γονική εστία και φροντίδα. πνευματικότητα αθωότητα αγνότητα θνητότητα κίνδυνος ύπουλη πρόθεση

Slide 11

Σημειολογία των λέξεων λευκό/φως, μαύρο/σκοτάδι black magic (μαύρη μαγεία), black death (μαύρος θάνατος), black flag (μαύρη πειρατική σημαία), black books (μαύρα κατάστιχα), black list (μαύρη λίστα), black sheep (απολωλός πρόβατο), black ball (καταψηφίζω), blacken (μαυρίζω), blackmail (εκβιάζω), black Maria (αστυνομική κλούβα)… White Christmas (Λευκά Χριστούγεννα) white elephant (λευκός ελέφαντας) white flag (λευκή σημαία) white goods (λευκά αγαθά) white feather (ήπιος δισταγμός) white smoke (λευκός καπνός) white lie (αθώο ψέμα)… ……………………………………………………

Slide 12

Thomas V. Slatis «Όταν με κάποιον τρόπο η λευκότητα σπάσει, διαλύεται σε κενότητα, απουσία, άρνηση, ένα είδος θανάτου. Το μαύρο, από την άλλη πλευρά, έχει ανέκαθεν ιδωθεί ως χρώμα και συνεπώς κάτι συγκεκριμένο, ενώ το λευκό είναι τα πάντα στην κανονικότητά τους».

Slide 13

Thomas V. Slatis ΛΕΥΚΟ ΜΑΥΡΟ Το λευκό, λοιπόν, δομείται και αναπαράγεται ως αρνητική κατηγοριοποίηση του μαύρου, παραμένοντας αόρατο για τα περισσότερα μέλη εκείνων που το κατηγοριοποιούν. Η λέξη μαύρο δηλώνει ένα χαρακτηριστικό που συνδέεται με ό,τι αντικοινωνικό, υποτιμητικό και μειωτικό στη συνείδηση των λευκών και αντανακλά το φαινόμενο του ρατσισμού που υποβιβάζει τον άνθρωπο από την έλλογη στην άλογη και παρορμητική συμπεριφορά.

Slide 14

Μάνου Κοντολέων, «Μια ιστορία του Φιοντόρ» Στο εφηβικό μυθιστόρημα του Μάνου Κοντολέων «Μια ιστορία του Φιοντόρ», που θίγει με ευαισθησία το θέμα του ρατσισμού, η αρχική παρουσίαση του «άλλου», έχει να κάνει με τη μοναδικότητα που «ξενίζει». Όμως το ξάφνιασμα που μεταδίδουν τα χαρακτηριστικά του ξένου είναι κάτι το ελκυστικό και ταυτόχρονα απωθητικό. Αυτό το τόσο διαφορετικό πρόσωπο φέρει το σημάδι μιας υπέρβασης ορίου, έχει κάτι επιπλέον έναντι των υπολοίπων, ένα φως αλλόκοτο.

Slide 15

Η παρουσία της Λιούμπα Η Λιούμπα είναι έφηβη Ρωσίδα «όλο χρυσάφι κι όλο φως, με τα ξανθά μαλλιά και τα άγουρα στηθάκια, που με δισταχτικά βήματα διέσχιζε το κεντρικό καλντερίμι… γύρω στα δεκάξι, με μάτια σε χρώμα νιογέννητου γαλάζιου, χειλάκια στενά μα έντονα κόκκινα και δέρμα σχεδόν ροζ, με κάποιες κηλίδες σκουρόχρωμες να σκιάζουν τα πτερύγια της μύτης… με την υγρή, κάπως βαριά προφορά της… Λιούμπα στην πατρίδα της σημαίνει Αγάπη».

Slide 16

Η παρουσία της Λιούμπα Το παρελθόν της Λιούμπα είναι λουσμένο από συναισθηματικό φως και αντιστοιχεί στον παράδεισο (δράση, ενέργεια, οικειότητα), ενώ το παρόν της είναι σκοτεινό και ανοίκειο και αντιστοιχεί στην κόλαση (αναστολή, καταπίεση, αποκλεισμός). Έτσι δομείται η προσωπική της ευτοπία ή, αντίθετα, η δυστοπία με παράμετρο την έννοια του φωτός και τις ανάλογες συνδηλώσεις του.

Slide 17

Προσεγγίζοντας την ποίηση

Slide 18

Οδυσσέας Ελύτης Η Ελλάδα στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη είναι η πιο προφανής ευτοπία του φωτός. Ο Ελύτης επεξεργάζεται την επιφάνεια των λέξεων που χρησιμοποιεί, έτσι ώστε να «λάμψει» μέσα τους το βιωματικό και συναισθηματικό τους φορτίο.

Slide 19

Οδυσσέας Ελύτης Ο Μικρός Ναυτίλος: «Λίγοι ξέρουν ότι ο υπερθετικός στα αισθήματα σχηματίζεται με το φως όχι με τη δύναμη. Κι ότι χρειάζεται χάδι εκεί που βάζουν μαχαίρι». Η Μέθοδος του Άρα: «Ο ποιητής δείχνει και η ορατότητα μεγαλώνει, εντείνεται, λαμπικάρει, τόσο περισσότερο όσο το κάθε στοιχείο βρίσκει την ακριβή του θέση μέσα σε ένα σύνολο, που κάνει τα επίπεδα να συγκλίνουν και να καταλήγουν στη μία και διαρκή λάμψη… όταν μιλώ για τη διαφάνεια, υπονοώ ακριβώς αυτό: τη δυνατότητα να βλέπεις μέσα από το αθώο το ένοχο και μέσα από το λευκό το μαύρο».

Slide 20

Οδυσσέας Ελύτης

Slide 21

Γ. Σεφέρη, «Ένας λόγος για το καλοκαίρι» Γυρίσαμε πάλι στο φθινόπωρο, το καλοκαίρι σαν ένα τετράδιο που μας κούρασε γράφοντας μένει γεμάτο διαγραφές αφηρημένα σχέδια στο περιθώριο κι ερωτηματικά, γυρίσαμε στην εποχή των ματιών που κοιτάζουν στον καθρέφτη μέσα στο ηλεχτρικό φως σφιγμένα χείλια κι οι άνθρωποι ξένοι στις κάμαρες στους δρόμους κάτω από τις πιπεριές καθώς οι φάροι των αυτοκινήτων σκοτώνουν χιλιάδες χλωμές προσωπίδες. Γυρίσαμε· πάντα κινάμε για να γυρίσουμε στη μοναξιά, μια χούφτα χώμα, στις άδειες παλάμες…

Slide 22

«Ενήλιον σκότος» Στο τελευταίο μέρος της «Κίχλης» («Αγγελικό και μαύρο φως…»), συναντάμε καθαρότερα το θέμα και τη χρήση του «σκοταδιού μέσα στο φως», την αίσθηση πως «πίσω από το γκρίζο και το χρυσό υφάδι του αττικού καλοκαιριού υπάρχει ένα τρομαχτικό μαύρο· πως όλοι μας είμαστε παιχνίδια αυτού το μαύρου».

Slide 23

Γιώργος Σεφέρης

Slide 24

Κώστας Καρυωτάκης Ο «ποιητής της απαισιοδοξίας» Κώστας Καρυωτάκης μας μεταφέρει ποιητικά την προδιάθεσή του για την απουσία φωτός στη σύντομη ζωή του. Θὰ γλεντήσω κι ἐγὼ μία νύχτα Μαυροντυμένοι ἀπόψε, φίλοι ὠχροί, ἐλᾶτε στὸ δικό μου περιβόλι, μ᾿ ἕναν παλμὸ τὸ βράδυ τὸ βαρὺ γιὰ νὰν τὸ ζήσουμ᾿ ὅλοι. Ἀπὸ τὰ σπίτια ποὺ εἶναι σὰ βουβά, κι ἂς μίλησαν τὴ γλῶσσα τοῦ θανάτου, μὲ φρίκη τὸ φεγγάρι ἀποτραβᾷ τ᾿ ἀσημοδάχτυλά του. Εἶναι τὸ βράδυ ἀπόψε θλιβερὸ κι ἐμεῖς θᾶν τὸ γλεντήσουμε τὸ βράδυ, ὅσοι ἔχουμε τὸ μάτι μας ὁγρὸ καὶ μέσα μας τὸν ᾅδη. Κι ὅταν βγεῖ τὸ πρῶτο ρόδο στ᾿ οὐρανοῦ τὴν ἄκρη, ὅταν θὰ σκύψει ἀπάνου μας ἡ αὐγὴ στὸ μαῦρο μας τὸ δάκρυ θὰ καθρεφτίσει τ᾿ ἁπαλό της φῶς. Γιομάτοι δέος ὀρθοὶ θὰ σηκωθοῦμε, τὸν πόνο του θὰ εἰπεῖ κάθε ἀδερφὸς κι ὅλοι σκυφτοὶ θ᾿ ἀκοῦμε.

Slide 25

Κ.Π.Καβάφης «Τα Παράθυρα» Ωστόσο, πολύ ευδιάκριτη είναι η σημασιοδότηση του φωτός ως απειλής στο ποίημα «Τα Παράθυρα» του Κ.Π.Καβάφη:

Slide 26

Νίκος Χουλιαράς «Ο τρίτος ουρανός και το μοναχικό του άστρο που έκαιγε» Πολλές φορές μου έτυχε να δω τα παιδιά, αφηρημένα, να κοιτούν πότε ψηλά, τον έναστρο απέραντο και ένα ουρανό, που μας σκεπάζει, και πότε μπροστά τους το θαύμα ενός, χρωματιστού, γεμάτου άστρα ουρανού, την οθόνη του κινηματογράφου. Σ' αυτά τα μπροστινά καθίσματα είδα, ακόμη, κάποιο βράδυ και το μικρό Δαμιανό Φιλολία, να αντιμε­τωπίζει —έστω και προσωρινά— το θαύμα ενός τρίτου ουρανού, άλλα και την έμπρακτη απόδειξη της σύστασης του ενός και μοναδικού του άστρου. Καθόταν ο μικρός, λοιπόν, χωμένος στην καρέκλα και κοίταγε απορημένος κι όλο σύγχυση, πότε, απέναντί του στην οθόνη, τον ουρανό της Αφρικής, πότε, μπροστά και προς τα κάτω του, το σκοτεινό διάστημα με τα χαλίκια και πότε προς τα πάνω του, το άλλο σκοτεινό διάστημα: τον ουρανό που έκλεινε, σαν θόλος.

Slide 27

Λυκόφως, Νέα Σελήνη, Έκλειψη, Χαραυγή, Κόκκινη Ανατολή, Ο Οίκος της Νύχτας, Νυχτερινό Σχολείο: Κληρονομιά, Σκοτεινά και έρημα μέρη, Ένα εκατομμύριο Ήλιοι, Πέρα από το σκοτάδι κ.ά.

Slide 28

Είτε πρωταγωνιστούν πλάσματα φανταστικά (βρικόλακες, φαντάσματα, ξωτικά, ρομπότ κ.ά.) είτε ανθρώπινα που δρουν σε εξωπραγματικούς κόσμους, το φως είναι που τονίζει την εφιαλτική διάσταση κάθε ακραίας κατάστασης. Έτσι, σε κάποια από αυτά "η αγωνία κορυφώνεται καθώς η ένταση του μυστικού έρωτα και της σιωπηλής τρυφερότητας μεταμορφώνεται σε έναν τρομακτικό αγώνα επιβίωσης". Η οπτική γωνία υπό την οποία οι συγγραφείς βλέπουν τους σκοτεινούς ήρωες δίνει στα βιβλία, μα και στις ταινίες, κάποια περιθώρια ρομαντισμού και όχι μόνο αγριότητας.

Slide 29

Η δυστοπία Η δυστοπία δομείται στις βάσεις ενός εφιαλτικού σκηνικού το οποίο φωτίζει και εκτείνει σε υπερβολικό βαθμό τις αρνητικές όψεις μιας κοινωνίας. Είναι επικεντρωμένη στους σύγχρονους φόβους μιας ανεξέλεγκτης προόδου, ασκεί κριτική σε μια πραγματικότητα και για να το πετύχει αυτό, εστιάζει αναπόφευκτα στη σχέση ατόμου και εξουσίας, μέσα σε μια υπεροργανωμένη κοινωνία, στις πηγές της κρατικής δύναμης, την επιστήμη, την τεχνολογία και τα Μ.Μ.Ε.. Ωστόσο, οι δυστοπίες αφήνουν ανοιχτό έναν ορίζοντα αισιοδοξίας και δημιουργούνται υπό το φως κάποιας θετικής αντίληψης για τις ανθρώπινες κοινωνικές δυνατότητες.

Slide 30

David Lodge: «Το κείμενο είναι το όχημα· ο κόσμος είναι το θέμα» Η διαδικασία συνέβαλε ώστε οι μαθητές: να εμβαθύνουν σε μια κριτική ανάγνωση τόσο ενός λογοτεχνικού όσο και κάθε είδους κειμένου, να εκμεταλλευτούν τη διαδραστική δυνατότητα που τους δίνεται για να παραγάγουν τα δικά τους πολυτροπικά κείμενα, να αναμείξουν τη διερεύνηση του περιβάλλοντος κόσμου και των εφηβικών βιωμάτων τους με την απόλαυση του κειμένου.

Slide 31

Ευχαριστούμε για την προσοχή και το ενδιαφέρον σας!!! Είναι παντού το φως, εντός και εκτός της λογοτεχνικής μυθοπλασίας και αυτό μας καθοδηγεί στην καλειδοσκοπική θεώρηση του εαυτού και του κόσμου μας.

Summary: "Αγγελικό και μαύρο φως": το φως ως ευλογία και απειλή σε λογοτεχνικά κείμενα. Διδακτική πρόταση της Ελένης Ζήκου. Επιμέλεια παρουσίασης: Δημήτρης Βακαλόπουλος, Αγάθη Δημακοπούλου. Επιμορφωτική Διημερίδα "Φως... περισσότερο φως!", Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Ζωσιμαίας Σχολής Ιωαννίνων, Φεβρουάριος 2015.

URL: